Uhulumeni weNdawo uneqhaza eliphakeme ezinhlelweni zentuthuko lapha eNingizimu Afrika. Uhlelo lwezinguquko zokusungula omasipala abangabandlululi nabaphokophelele intuthuko wumnyakazo oqavile ekusizeni ohulumeni bendawo bafake igalelo elifanele entuthukweni.
Ukwethula uhlaka olucacile lwenqubomgomo ekhuthazayo ngokwethula Umthethosivivinywa woHulumeni beNdawo.
Ukwethula uhlaka olusha lomthetho wohulumeni bendawo ngokuphakamisa Umthetho weziNhlaka zoMasipala kanye noMthetho weziNhlelo zoMasipala.
Ngemuva kokhetho lohulumeni bendawo olwabanjwa ngomhlaka 5 Disemba 2000, isigaba soguquko sesiphelile kanti uhlelo lohulumeni bendawo selungaqala ukusebenzela esizeni esiqinile.
Uhlelo lwentuthuko edidiyele (IDP) ngelinye lezikhali zikahulumeni wendawo zokubhekana neqhaza lokuletha intuthuko. Ngale kweqhaza lokuhlela olwenziwe phambilini, uhlelo lwentuthuko edidiyele selubonakala njengomsebenzi wokusingatha omasipala nanjengengxenye yeqhinga lezinhlelo ezididiyele nokwethula imisebenzi emphakathini. Uhlelo lwe-IDP luqonde ukufinyelela ezinqumeni ngezinto ezifana nesabelo-zimali zomasipala, ukusingathwa komhlaba, ukuqhakambisa intuthuko yomnotho ezindaweni nokuguqula izikhungo ngendlela yokubonisana, ehlelekile neqonde phambili. Izinhlelo zeNtuthuko eDidiyele ngeke isize kuphela impatho yomasipala kodwa kufanele ihlahle indlela yemisebenzi yezikhungo noma imikhakha esondelene nohulumeni, izikhungo ezingasebenzeli nzuzo, abasiza abezimboni, kanjalo nemboni ezimele ezindaweni zomasipala.
Esikhathini esidlule, omasipala besikhashana base bevele bemdibi munye ekulungiseni izinhlelo zama-IDP. Lokhu kwenziwa ngaphansi kwezimo ezinzima. Ngalesisikhathi lwalungekho uhlaka lomthetho. Omasipala bezindawo abaningi (ikakhulu iMikhandlu yesiKhashana) babengenazo izinsiza namandla okusingatha umsebenzi wenqubo yokuhlela. Ngesikhathi esifanayo, ayengekho amaqhinga okuhlela asevivinyiwe ngalesi simo ngokunjalo nezinhlelo ezinqala nezihloliwe zokuqeqesha. Ngaphandle kwazo zonke lezinqinamba, bonke abantu ababambe iqhaza kulendima bahlomule kakhulu ngolwazi abaluzuzile. Kunomaziphathe abambalwa asebehlabele phambili kakhulu ekusunguleni izinhlelo ezisiza ekusingatheni imisebenzi nezinhlelo esezisebenza.
Amabhukwana eziNkomba ze-IDP, nasungulwe yithimba elehlukile le-DPLG ngokwesekwa yi-GTZ, luhlongoza inqubo ehloliwe yokuhlela nokusingatha umsebenzi ngendlela elula ukusetshenziswa.
Kunohlelo lokuqeqesha ezingeni likazwelonke kubaphathi bomasipala, kubasebenzi abangochwepheshe, emakhanseleni nakochwepheshe bokuhlela. Lolu qeqesho lubandakanya bonke abavela komasipala.
Uhlelo lukazwelonke lokweseka izinhlelo komasipala bezindawo (PIMSS) luyasungulwa kanti luzogxila kakhulu ezikhungweni zomaziphathe.
Isibalo esikhulu somasipala, SALGA, iminyango yezifundazwe kohulumeni bendawo neminyango eminingi yezimboni zikahulumeni ezweni zibe yingxenye yalolu hlelo nokuholele kuleli Qoqo lamaBhukwana amasha e-IDP. Nginethemba elikhulu lokuthi leli qoqo lamabhukwana ashicilelwe liyoba wumhlahlandlela owusizo nomthombo wolwazi oluyonika ugqozi kinina nonke eninegalelo ohlelweni lwe-IDP nasemizamweni yenu yokwenza I-IDP isikhali sokubhekana nezidingo zenhlalonhle nomnotho emiphakathini yethu ngendlela ehlonze ikusasa eliqhakazile.
Umhlahlandlela wesibili usiza ekwengameleni umasipala ukuze uphumelele emalungiselelweni awo enqubo ye-IDP. Ngakho, lokhu kuphathelene nezinto ezenzekayo lapho kulungiselelwa ukuhlelela isigaba sokuhlela.
Kafushane, umqondo wenqubo yokwenza amalungiselelo, incazelo yokufanele kwenziwe nesizathu sakho(1.1) Ukwethula nokuhumusha izidingo ezibekwe emthethweni ngamalungiselelo(1.
Amadokodo afingqiwe (nokuqukethwe) okumele abunjwe ngenxa yesigaba sokwenza amalungiselelo(1.3) okokugcina, wukuveza isithombe esibanzi sokuqukethwe kulomhlahlandlela (umhlahlandlela wesibili unezinkomba zaleso naleso sinyathelo senqubo yokwenza amalungiselelo nemisebenzi eyodingeka).
Yini edinga ukulungiselelwa?
Ukudweba uHlelo lweNtuthuko eDidiyele kuthatha izinyanga eziyisishagalolunye, kuxuba abantu abehlukene abavela ngaphakathi nangaphandle komasipala. Lenqubo ifuna ukuhlelwa nokucatshangwa kahle. Idinga uhlelo lwebhizinisi.
Amalungiselelo angaphakathi enhlanganweni kumele aqalwe kanjalo nezinqumo ngamalunga amathimba, amakomidi nezinhlaka eziyobakhona.
Makwenziwe uhlelo olweneka imisebenzi ehleliwe, isikhathi eyoqedwa ngaso nezinsiza eziyodingeka ekwenzeni amalungiselelo. Lolu hlelo lwenqubo yamalungiselelo lubucayi kakhulu ukulandelela nokuxhumana nabanye abathintekayo (ikakhulu phakathi komasipala bendawo nabezifunda).
Kumele kuqashelwe kakhulu lapho kuthathwa izinqumo zamalinge nemigomo yeqhaza eliyobanjwa wumphakathi nabanye abathintekayo ngesikhathi samalungiselelo. Ngubani okufanele abemdibi nalenqubo, oyothintwa Nokuthi uyokwaziswa kusiphi isigaba senqubo futhi kanjani Yiyo yonke lemibuzo okufanele iphendulwe ukuze kwaziswe abantu ngesikhathi esifanele nokulawula izinsiza ezidingekayo ngesikhathi?
Amalungiselelo afanayo angashiwo ngamalinge nemigomo eyobekwa kwabavela ngaphandle komasipala njengabanye omasipala, izifunda nezinye izinhlaka zikahulumeni. Lemisebenzi yomfelandawonye kufanele inqunywe ngendlela ebophezelayo komasipala ngokusebenzisa uhlaka lwenqubo yokuhlela ehlanganyelwe nedinga ukulungiselelwa kusenesikhathi esanele.
Kusemqoka ukuqinisekisa ukuthi yonke imibhalo okumele icatshangwe ngaphambi kokuqala kohlelo aziwe futhi atholakale.
Lomsebenzi wamalungiselelo e-IDP awumsebenzi weziphathimandla zomkhandlu. Inqubo yamalungiselelo kumele ifake igalelo ekuzilungiseleleni komasipala ngenqubo ye-IDP. Ngakho, akekho oyothatha isinqumo sikamasipala ngaphandle kwawo uqobo. Umhlahlandlela wesibili umiselwe ukusiza umphathi kamasipala ekufezeni umsebenzi wamalungiselelo ngendlela elula neqondile.
Ukuze kuqinisekwe ngokuhambisana nezimfanele ezinqala zeqophelo elilindelwe kumasipala lapho kudwetshwa inqubo ye-IDP nokuxhumana okwenele nezinhlaka zikahulumeni, amalungiselelo enqubo kumele alawulwe wuMthetho weziNhlelo zoMasipala, ka 2000. UMthetho awusho lutho olwehlukile ngemibandela ejwayelekile yezidingo zokwenza amalungiselelo.
a Ukwemukela uhlelo olubhalwe wumasipala ngamunye wendawo/wesifunda nohlongozelwe ukuhlola inqubo yokuhlela, ukudweba phansi, ukwemukela nokubuyekeza I-IDP. Lelibhukwana elibhaliwe ngenqubo ye-IDP liyobizwa ngamafuphi ngo "Hlelo lweNqubo" yomhlahlandlela.
Imigomo, amalinge nenqubo yokuxhumana nokubambisana eyokwenziwa nomphakathi wendawo, izinhlaka zikahulumeni, imikhandlu yendabuko nabanye ababambe iqhaza ohlelweni lwe-IDP.
Ukuqhamuka nezinhlelo kanye nezidingo zokuhlela ezibophezelayo kumasipala, ngokulandisa komthetho ezingeni lesifundazwe nozwelonke.
b Ukwemukela uhlaka lwezinhlelo zentuthuko edidiyele komasipala bezifunda ngabanye olubophezela umasipala wesifunda nendawo nolunika isiqiniseko senqubo yokuhlanganyela nokuhambisana kwenqubo yokuhlela phakathi komasipala besifunda nabehlukene bezindawo.
Nakuba uHlelo lweNqubo kumele luthathelwe ekubonisaneni nomphakathi wendawo, uhlaka maludwetshwe ngokubonisana nomasipala wendawo ngaphakathi esifundeni.
IziNhlelo zeNqubo nezinhlaka ezisezingeni lesifunda kufanele zisungulwe ngendlela yokubonisana nokuhlanganyela ngesigaba samalungiselelo ukuze kuqikelelwe ukuthi izinhlelo zenqubo zomasipala bendawo ziyahambisana nohlaka nokuthi lolo hlaka luyisibuko sokuhlongozwe yibo bonke omasipala bendawo. Uhlelo lwenqubo ehlanganyele ludinga amalungiselelo ahlelwe ngokubambisana ngalenqubo.
Uhlaka kanye noHlelo lweNqubo kufanele lwethulwe kuNgqongqoshe kaHulumeni weNdawo naseKhaya kuhlangene nombhalo we-IDP omukelwe lapho sekuphothulwe inqubo yokuhlela.
Uhlelo lweNqubo noHlaka yimibhalo emibili ehlukene nexoxisanayo. Uhlelo lweNqubo yisikhali sokuphatha (umasipala wendawo nesifunda ngasinye) kanti sisiza ekusingatheni inqubo ye-IDP nsuku zonke. Uhlaka yisikhali sokuxhumanisa esifundeni ngokuqinisekisa ukuhlanganyela inqubo yokuhlela imisebenzi nenqubo ezingeni lesifunda nendawo.
Izigaba ezithile zoHlelo lweNqubo noHlelo ziyefana kanti ezinye zidingeka embhalweni owodwa kwemibili echaziwe. (qhathanisa umdwebo 1).
Uhlelo lweNqubo kumele lufeze umsebenzi wohlelo lwebhizinisi noma elokuqhuba umsebenzi wenqubo ye-IDP. Malichaze ngokulula nokusobala lokho okumele kwenzeka, isikhathi okuyokwenzeka ngaso, othile ofanele akwenze, indawo nezindleko zomsebenzi.
Ngokunjalo, lombhalo mawube nesifingqo esiveza incazelojikelele ngalokho okuqukethwe wumbhalo.
Nakuba umasipala ngamunye enelungelo lokuzidwebela umbhalo, ngendlela yawo, kunohlu lokuqukethwe oluhlongozwayo nolungasiza ekunikeni isithombe esicacile sendlela yokuhlangabezana nezidingo zomthetho nezinye eziphawulwe ngenhla.
Umsebenzi woHlaka wukuqinisekisa ukuthi uhlelo lwama-IDP ezifunda nendawo ayahambisana futhi kuyaxoxiswana ngawo. Uma kulindelwe impumelelo ngenqubeko ehlukile kodwa okunesidingo sokuba ibumbane, kusemqoka ukuvumelana ngesheduli ehlanganyele nokubeka imiphumela ethile efanayo. Lokhu kuyokwenziwa wuHlaka. Ngesizathu sokuthi uhlaka kumele kuvunyelwane ngalo ngomasipala bendawo njengomgogodla oyosetshenziswa yibo bonke omasipala ekudwebeni iziNhlelo zeNqubo, kumele kuvunyelwane ngoHlaka masinyane ngesikhathi kuqala isigaba samalungiselelo ohlelo.
Kufanele kube nohlaka ezifundeni lokuqaphela ukuthi bonke omasipala bahlonipha futhi balandela uHlaka lwe-IDP. Lokhu kwenzelwa ukuthi lapho kunezimpawu zokuphaphalaza, kube namaqhinga okulungisa isimo kanjalo nokuqikelela ukuthi imisebenzi ifezwa ngesikhathi esinqunyiwe.
Zintathu izahluko okumele zibe yingxenye yoHlaka loHlelo lweNqubo ngalunye: Uhlelo loMhlahlandlela, isahluko sokulumbanisa isahluko semibandela yomthetho neyokuhlela. Izinhlelo zoMhlahlandlela kamasipala ziyokwehluka kakhulu Ezinhlelweni zoMhlahlandlela woHlaka. Kusemqoka ukuba ibe nemininingwane egcwele, ngakho kumele iqoshwe ngomasipala ngabanye bese kucatshangelwa uHlaka loHlelo lokuqhuba umsebenzi. Inqubo yokuhlanganisa, imibandela yomthetho nezidingo zokuhlela ziyofana oHlakeni lwesifunda naseziNhlelweni zeNqubo. Ngaleyondlela, lenqubo ingasuselwa kulo uHlaka.
Sekushiwo phambilini ukuthi ukwenza uHlelo lweNqubo wumsebenzi weziphathimandla ofana nokudweba uhlelo lwezohwebo. Akudingi ikhono elithile lokuhlela kanjalo asikho isidingo sokuqasha ochwepheshe. Umphumela wenqubo yokulungiselela akumele igcine umbhalo nje kuphela, kodwa mayiholele empathweni ekhombisa ukulungela umsebenzi, ukuzethemba ngomsebenzi omkhulu okumele ufezwe. Inqubo yamalungiselelo idinga ukubonisana nabantu ababambe iqhaza nokulindelwe igalelo labo noma abayobuye bathinteke ngohlelo esikhathini esizayo.
a ukuxhumana phakathi komasipala bendawo nabezifunda njengoba kulawula uHlaka b ukubonisana nomphakathi namathimba anentshisekelo nokufanele anikwe ithuba lokuba yingxenye yamalungiselelo kamasipala c ukubonisana nezikhungo ezitshala izimali ukuze kuqondaniswe izidingo ngokohlelo nalezo ezidingekayo ukuze kuqhutshwe umsebenzi.
Ukusingatha lenqubo yokubonisana nokubandakanya bonke abantu ohlelweni lwe-IDP wumsebenzi omkhulu kakhulu. Uma kufakwa umfutho owengeziwe, kungawuthatha isikhathi esingangenyanga ukuphothula lomsebenzi.
Umhlahlandlela wesibili uhlose ukubeka indlela yokuphathwa komasipala esimweni lapho uyokwazi khona ukudweba Uhlelo lweNqubo kanye noHlaka ngaphandle kokwethembela osizweni lwabantu bangaphandle. Lomhlahlandlela uyosiza umasipala ekuqhubeni umsebenzi ngendlela esemgqeni noMthetho weziNhlelo zoMasipala ka 2000 kanjalo nezidingo ezingelukhuni zenqubo eholwa ngemfanelo. Iseluleko siyonikwa lowo nalowo msebenzi wamalungiselelo.
a imisebenzi eqondile nemiphumela enqunyiwe iseluleko esiqondile sokwenza amalungiselelo enengxenye uhlaka oluyisibonelo ukuze kubhalwe imiphumela b okuqukethwe wuHlelo lweNqubo kanye noHlaka, isibonelo izincomo ngezinqumo okumele zithathwe mayelana nohlobo lwenqubo ye-IDP noma imibandela okumele ibhekelwe uma kwenziwa izinqumo.
Ingqikithi yezincomo ezibikwa wumhlahlandlela wesibili, ephawula ngendlela yokudweba inqubo ye-IDP ngeke isho ukuyekelela ukufunda kahle inkombandlela yokuqala neyesithathu nowumsuka wokunqondisisa inqubo ye-IDP. Ulwazi olunzulu lubalulekile ukwenza amalungiselelo e-IDP kumasipala nokucubungula kahle isimo sendawo eyakhelwe ngumasipala ngamunye. Inhloso enkulu yokufingqa izincomo eziqukethwe wumhlahlandlela wesibili ukuveza incazelojikelele yengqikithi yokwenza amalungiselelo noHlelo lweNqubo, ngendlela elula.
Esinye semibandela yokuhola inqubo ehlelekile nephethwe ngemfanelo ukuba bonke abantu ababambe iqhaza baqonde kahle imisebenzi nezibophezelo zabo kanjalo nezabanye. Ngakho-ke, esinye sezidingo ezinqala emalungiselelweni enqubo ye-IDP wukuqiniseka ukuthi wonke umuntu uyalazi iqhaza, umsebenzi nesibophezelo sakhe. Isidingo salolulwazi siyefana nasezinhlanganweni ezingaqhuba lomsebenzi.
Imisebenzi okumele yenziwe ngabasebenzi bomkhandlu icaciswa ngokudweba uhlaka olweneka okulindelwe emsebenzini, lowo nalowo msebenzi nesibophezelo esincikene nawo.
Ngemuva kokudweba incazelo yomsebenzi ngamunye, uMphathi-mkhandlu uya kubantu abayokwenza lowomsebenzi bese ethula lolohlu lwamagama eKomidini yokuHola nokucela imvume yokuba luphasiswe yiKomidi ePhakeme yoMkhandlu noma uSodolobha okanye iKomidi eQokwe ngamaKhansela.
ukwenza izinguquko ngokulandiswa wuNgqongqoshe kaHulumeni weNdawo naseKhaya, ukuhlangabezana neziphakamiso zasekhaya isiqiniseko sokuthi amapulani ebhizinisi, isabelo sezimali nezinqumo eziphathelene nokusetshenziswa komhlaba ziyahambisana futhi zigxiliswe kwi-IDP.
Ukubamba imibuthano yokufundisa nemihlangano namathimba, imiphakathi noma izinhlangano.
QAPHELA: Umsebenzi wangempela wabaholi bendabuko kusamele ucaciswe. Iqhaza lomphakathi ubonakala njengethuba elihle kunokuba uthathiswe okomsebenzi noma isibophezelo.
Amalungiselelo ezifundo zamaqhinga nabanye omasipala, ababambe iqhaza ezingeni lezifundazwe nakuzwelonke nochwepheshe.
Ukwengamela ngendlela efanele izimali neminikelo ye-IDP evela ezifundazweni.
Ukubamba iqhaza ohlelweni lokuxhumanisa olwenziwa yizifundazwe.
Abeluleki nochwepheshe kufanele baqashwe uma engatholakali amakhono ngaphakathi emkhandlwini noma kumasipala ukwenza umsebenzi wokuhlela.
Nakuba abeluleki nabasizi bengaba namakhono ehlukene, kuvamile ukuthi amakhono abo agamanxele kweminye imikhakha, ngakho, asiwehlukanisi amakhono ngemisebenzi yabo.
Ukunika isiqiniseko sokuthi I-IDP isemgqeni oyiyo nesabelo sezimali soMnyango kaZwelonke.
Ongoti bokuhlela kungaba ngabadweba amapulani edolobha noma izifunda, abahleli bentuthuko noma abaneqhaza entuthukweni nasekuhleleni inhlalo yabantu.
UMKHANDLU KAMASIPALA Njengesigungu sezepolitiki sokugcina ekuthathweni kwezinqumo kumasipala, kulindelwe lokhu eMkhandlwini kaMasipala.
Amakhansela eziGceme Amakhansela ngabaxhumanisi phakathi kukahulumeni wamakhansela nezakhamuzi. Ngaleyondlela, yilona umsebenzi wawo.
Umphathi we-IDP lomsebenzi wokuphatha umasipala kufanele asingathe futhi axhumanise inqubo ye-IDP.
Noma uMphathi-masipala angedlulisela eminye yalemisebenzi kuMphathi we-IDP, kodwa uMphathi-masipala uyoqhubeka nokuthwala sonke isibophezelo somsebenzi nokuchaza uma kunamaphutha.
Ukuzibophezela ekwenzeni izinguquko ohlakeni lwe-IDP ukuze zethulwe emkhandlwini kamasipala ngenhloso yokuphasiswa kanjalo nokubhekela ukuthi ziyahambisana yini nombono kaNgqongqoshe kaHulumeni weNdawo.
Uhlelo olumisiwe kumele luchaze ukuthi ngubani ongabamba iqhaza, noma kwabelwe othile, uhlobo lwezindaba, imigudu efanele nomthelela ongavela.
Omasipala kumele babhekele izinhlelo zangaphakathi esezikhona, bazisebenzise noma baziguqule uma kunesidingo, bagweme ukuphindeka kwezinto. Isibonelo; uma bemukela uhlelo lwamakomidi ezigceme, kungenzeka baqoke ukusebenzisa lolu hlaka nokungadinga kuphela ukuba benze isiqiniseko sokuthi kwengezelwe ngamalunga ayomela labo abathintekayo namathimba omphakathi.
Amathimba abheke imisebenzi ngamathimba ayoqhuba imisebenzi kanti abunjwe yiminyango efanele kamasipala ehlukene kanjalo nochwepheshe. Abanye yilabo abathintekayo emphakathini nabaneqhaza ezinhlelweni nasekuqhubekeni kwemisebenzi. Ekuqaleni kwesigaba sesithathu, kuyodingeka amathimba ayobheka imisebenzi futhi ayokwethulwa ngokugcwele ngenqubo elindelwe. Umsebenzi wokuHlela 3.
Wonke amalungiselelo angaphakathi enhlanganweni ahlongozwe ngenhla kumele agcinwe ngesikhathi sokuqhubeka kwemisebenzi nasezigabeni ze-IDP.
Ukwazisa umphakathi (isibonelo, izaziso) ngokusungulwa kwabaMmeli boMphakathi, lamukele izicelo ezivela ebantwini abathintekayo, umphakathi, amathimba ehlukene.
Ukuqoka amalunga nokwazisa umphakathi wendawo.
Lezi yizinhlaka esezibunjiwe nezidingwa wuMthetho weziNhlelo zoMasipala, hhayi nje izinhlaka ezithile zomasipala ngenxa ye-IDP.
Kunezincomo ezenziwayo zokuthi isibophezelo sokuphatha inqubo yokudweba I-IDP sinikwe uMphathi-masipala noma Umphathi we-IDP umbambele.
Umphathi-masipala noma Umphathi we-IDP, oyibamba lakhe ngumuntu onesibophezelo sokushayela lolu Hlelo lweNtuthuko eDidiyele. Ukukhetha umuntu ofanele kuyinto esemqoka kakhulu ukuze uhlelo lwe-IDP lube yimpumelelo kanti kumele kwenziwe njengesinyathelo sokuqala emalungiselelweni oHlelo lweNqubo. Isizathu salokhu wukuthi uMphathi we-IDP unomsebenzi wokuludweba lolu hlelo.
Umphathi we-IDP kufanele kube ngumuntu ozinikela kulomsebenzi ngokugcwele, abenegunya lokubandakanya bonke abantu abathintekayo.
Ikomidi yokweNgamela I-IDP mayibe yithimba elinekhono elibunjwe yiziNhloko zeMinyango nabasebenzi abaphezulu abeseka Umphathi we-IDP nabayoqinisekisa ukuthi inqubo yohlelo ihamba ngendlela engenazihibe. Umphathi we-IDP unesibophezelo senqubo kodwa uvame ukwedlulisa amandla kwamanye amalunga eKomidi lokweNgamela. Komasipala abanamakhansela engamele imikhakha nafuna ukuba yingxenye ye-IDP, kumele avunyelwe. Kuleziwombe, inqubo efanele kumele ilandelwe.
Ikomidi lokweNgamela I-IDP lingabumba amakomidi amancane ukwenza imisebenzi ethile neyoba nomphumela wokwengezela ngabanye abantu abangekho eKomidini.
Isisebenzi sikaMasipala kumele siqashelwe ukwenza amalungiselelo, ukugqugquzela nokuthatha amaminithi omhlangano. Umsebenzi kumele ube yisibophezelo soMhleli kaMasipala noma isisebenzi esifanayo.
Isisebenzi kufanele sesekwe wumphathi ekuhleleni izifundo, ukusabalalisa ulwazi nokukhipha izimemo.
Isigungu sokuMmeli Bomphakathi kwi-IDP yisakhiwo esigunyaza labo abammele izinhlangano nomphakathi ithuba lokubamba iqhaza enqubeni ye-IDP. Ukukhethwa kwamalunga ayoba yingxenye yalesisigungu kufanele kugxiliswe ezinkombeni eziqinisekisa ukumelwa ngokwendawo nenhlalo.
QAPHELA: Amalungiselelo, ukukhuthaza nokubhala amaminithi emihlangano nokuqhuba izifundo zeSigungu sabaMmeli boMphakathi kungesekelwa ngabahleli abangochwepheshe, isibonelo; izikhungo zama-PIMSS.
Ingxube yobulungu beSigungu sabaMmeli boMphakathi kuMasipala wesiFunda kumele ixube wonke amakhansela omkhandlu wesifunda futhi iqinisekise ngokumela indawo, kuhlanganisa ababambe iqhaza esifundeni sonke nabamele izindaba zesifunda.
Enye inkomba egqamile ngenqubo yentuthuko edidiyele wukubandakanya umphakathi nezinhlangano ezinentshisekelo. Ukubamba iqhaza kwamaqembu athintekayo kuyisiqiniseko sokuthi I-IDP ibheke ngempela izindaba ezithinta izakhamuzi zikamasipala. Isigaba 3 ngenhla, sidingida amalungiselelo nezinhlelo zangaphakathi kumasipala okufanele ziqalwe ngenhloso yokuqinisekisa ukubandanyeka okuphelele. Lesi sigaba siyohamba ibanga elide ekwelulekeni ngalokho okufanele kucatshangwe ngumasipala ngamunye lapho ehlongoza iqhinga leqhaza eliyobanjwa wumphakathi ngesikhathi samalungiselelo enqubo yentuthuko edidiyele. Uma umasipala efuna olunye lwazi ngohlaka lomthetho nenqubomgomo ngeqhaza elibanjwa wumphakathi nabantu abanentsisekelo emkhakheni wohulumeni bendawo, bangahlola Umhlahlandlela 1. "Imihlahlandlela evamile ye-IDP" UMHLAHLANDLELA IV (Ibhokisi lezikhali) linika izikhali namaqhinga amaningi okubamba iqhaza.
IMIPHUMELA ELINDELWE: Iqhinga leqhaza eliyobanjwa wumphakathi maliphasiswe wumkhandlu.
Ikomidi lokweNgamela I-IDP lethula iqhinga emhlanganweni wokuqala weSigungu sabaMmeli boMphakathi.
Imisebenzi yabantu abehlukene ngesikhathi senqubo yokubamba iqhaza isibonelo, amakhansela, iKomidi yokweNgamela -IDP, Isigungu esiMmeli boMphakathi, abanye abasebenzi, abeluleki, njalonjalo.
Isikhathi esibekelwe izimpendulo, imibono, igalelo.
Umkhandlu okhethiwe yiwona onesibophezelo sokugcina ekuthatheni izinqumo ngama-IDP. Isiko lenkululeko yokubamba iqhaza wukwazisa abanentshisekelo nokuxoxisana nabo ngezinto ezibathintayo. Omunye umsebenzi wukunika abathintekayo ithuba lokuveza imibono ngezinqumo ezithathwe wumkhandlu.
Ngenhloso yokuqinisekisa iqhaza lomphakathi, umthetho uphoqelela omasipala ukwakha isimo esifanele esiyovumela ukuba umphakathi uzibandakanye nenqubo ye-IDP. Lokhu kuwumbandela obalulekile kodwa ongenele ngempela. Omasipala banesinye isibophezelo sokukhuthaza umphakathi namathimba aneqhaza ukuba abe mdibi munye nohlelo. Isenzo sokukhuthaza masenziwe ikakhulu kuleyo miphakathi eyayincishwe amathuba phambilini ngokuhambisana nemibandela namandla kamasipala.
Ukubamba iqhaza okuhleliwe: omasipala abaningi bakhulu kakhulu, uma kuthathwa ngesibalo sabantu nendawo ukuthi zonke izakhamuzi zawo zikwazi ukubamba iqhaza elibonakalayo kulenqubo yohlelo. Ukuzibandakanya nohlelo lwentuthuko edidiyele kudinga imithetho ecacile nohlelo lokubamba iqhaza oluhlelekile. Omasipala abaningi abasha bakhulu kakhulu, ngesibalo sezakhamuzi nobubanzi bendawo ukuvumela zonke izakhamuzi zibe yingxenye egcwele yenqubo ejulile yokuhlela.
Ngubani oyobamba iqhaza?
Ngubani ongeke abambe ngqo iqhaza, kodwa okufanele aziswe ngezinto ezithile (isibonelo, omasipala abangomakhelwane)?
Yiziphi izindaba lapho kudingeka khona ukubonisana neqhaza eliqondile?
Izindleko zokubamba iqhaza zingagcinwa ezingeni elemukelekayo uma labo ababambe iqhaza beqonda kahle ukuthi ukuzibandakanya enqubeni yohlelo kuyohlomulisa izifiso zabo nokuthi akusiwo umsebenzi okufanele bawuholele.
Ekubumbeni iqhinga lokubamba iqhaza, umasipala kumele aqinisekise ukuthi kudaleka izimo ezifanele lapho umphakathi ungabamba khona iqhaza. Nazi ezinye izinto okumele zicatshangwe.
Ukudala isimo somphakathi sokubamba iqhaza.
Izakhamuzi nababambe iqhaza kumele baziswe ngenhloso kamasipala yokuqalisa inqubo yokuhlela. Ngokwenza njalo, umasipala kumele aqinisekise ngokusetshenziswa ngendlela eyenele kwamapheshana okukhangisa nabezindaba ukuze umbiko nezaziso zifinyelele ebantwini abaningi. Akekho obambe iqhaza okufanele ashiywe ngaphandle. Uma kuqokwa uhlobo lokukhangisa umasipala kumele acabange izindleko zokusebenzisa lowomgudu. Isibonelo, kungaba yizindleko zokufaka isaziso ephepheni, ngakho lena kungenzeka kube yisinqumo esingafanele.
Enye indlela yokwazisa umphakathi ngamakhansela. Amakhansela kumele azise abantu ezigcemeni zabo ngokubamba imihlangano.
Bonke abathintekayo nabanentshisekelo mabamenywe ukuzofaka igalelo.
Izinhlangano nomphakathi othintekayo kumele umenywe ukuzobhalisa njengamalunga eSigungu sabaMmeli boMphakathi. Umasipala kufanele ugcine ilekhodi lamathimba abhalisile noma kungachazi ukuthi ayoba yingxenye yamalunga eSigungu sabaMmeli boMphakathi inqobo uma eyodinga ukwaziswa ezigabeni ezehlukene zenqubo.
Ukusebenzisa ulimi olufanele kubalulekile ekuvumeleni bonke ababambe iqhaza ukuba basebenze ngokukhululeka. IKomidi eliPhakeme lokweNgamela I-IDP kumele libhekele isidingo sokusebenzisa utolika oyobhekela izimo lapho abathile bengaluqondisisi khona ulimi.
Indawo lapho umphakathi ungabamba khona imihlangano nemibuthano inganquma isibalo sabantu abangayihambela. Kusemqoka ukuba kufinyeleleke kalula endaweni enqunyiwe, isibonelo; mayitholakale kalula uma usebenzisa isithuthi somphakathi ukuze abafuna ukwethamela imibuthano bangabi nenkinga.
Izikhathi zokubama imihlangano yeSigungu sabaMmeli boMphakathi kumele sihambisane neningi lamalunga. IKomidi eliPhakeme lokweNgamela I-IDP kumele lisungule libeke isikhathi esikahle nesiyozwana neningi lamalunga ekubambeni imihlangano. Izimpelasonto nazo zingacatshangwa ekuhleleni imihlangano.
Uma Isigungu sabaMmeli boMphakathi sinemihlangano emide nedinga izidlo, kufanele kuhlelwe futhi kucatshangelwe wonke umuntu oyisihambeli salowo mhlangano, isibonelo; ukudla okulandela inkolelo yamasulumani, abadla izitshalo, njalonjalo.
Ukunika ithuba elenele lapho abamele umphakathi, umphakathi nabanentshisekelo bengafaka khona igalelo, kufanele kube nesaziso samasonto amabili kuya kwamane ngaphambi kokuba udaba ludingidwe yiSigungu sabaMmeli boMphakathi. Izidingo ezibekelwe amalunga esigungu ukubikela imiphakathi ewaqokile kumele zibe yingxenye yenkambiso yokuziphatha eSigungwini.
Ibhuku lohlelo eliwuhlaka kumele litholakale emphakathini nakulabo abanentshisekelo. Makube nesikhathi okungenani esingamasonto amathathu lapho amakomidi amawodi, izinhlangano namathimba athintekayo engaxoxa khona nomphakathi ngalombhalo nokwethula izincomo zabo eSigungwini sabaMmeli boMphakathi. Isikhathi kumele sihlinzekelwe ohlelweni.
Imihlangano yomkhandlu yokuphasisa I-IDP kumele ivulelwe umphakathi.
Omunye umbhalo ofanayo we-IDP eqediwe kumele itholwe wumphakathi nabathintekayo. Kungaba wusizo ukwenza isifingqo somphumela wohlelo, isibonelo; umbono kamasipala, izinjongo, njalonjalo ngezilimi ezehlukene nezithinta leyondawo kamasipala.
Ukukhuthaza iqhaza emphakathini Uhulumeni kamasipala ngokusebenza ngamakomidi e-IDP kanye namakhansela kumele usebenzise zonke izindlela ezifanele zokukhuthatha umphakathi ukuba ubambe iqhaza, ube yingxenye yenqubo.
Umfutho omkhulu wokukhuthaza ungaqondiswa ezinhlanganweni ezingahlelekile nezingenalo izwi elikhulu ukuzwakalisa izimfuno zazo, isibonelo; amathimba alwisana nobuphofu, abesifazane, abakhubazekile, amathimba eminyaka ethile (intsha, izintandane nabantu asebekhulile). Elinye iqhinga lokuqinisekisa ukuthi lamathimba abamba iqhaza wukugqugquzela izinhlangano ezingahlobene nohulumeni noma abantu abanezinsiza abayizikhulumeli.
Izinga leqhaza elibanjwa wumphakathi liyashiyana, kuye ngesigaba senqubo yohlelo. Amaqhinga okubamba iqhaza kufanele ahambisane nesigaba senqubo ukuze kunciphe izindleko ezingadingekile, ukukhathala nokwenyusa igalelo leqhaza elibanjiwe. IKomidi eliphakeme lokweNgamela I-IDP kufanele libe nolwazi oluhle loMhlahlandlela III ukuze likwazi ukuthatha izinqumo ngezinga legalelo nezikhali ezilungele isigaba ngasinye.
Ukukhuthaza inkulumo-mpikiswano ngokubiza abezindaba, ukukhuluma esidlangaleni, njalonjalo.
Ikomidi lobuchwepheshe nengcosana yabamele umphakathi/izinhlangano.
Uhlelo lokuSebenza yingxenye yohlelo lwenqubo kanti lufana nohlelo lwezohwebo lokuphendula lemibuzo; yini okufanele yenziwe Nini Kuyothatha isikhathi esingakanani Ngubani oyobophezelwa Oyofaka isandla nezinsiza ezifunekayo Uhlelo lokuSebenza kumele laziwe yibo bonke abantu abamdibi nohlelo lwe-IDP ukunika isiqiniseko sokuqonda nokwenza into efanayo. Ukudweba Iqhinga lokwenza eliyimpumelelo kudinga ulwazi loMhlahlandlela III nokucabangela uHlaka lwesiFunda. Ulwazi oluyobe seluqoqiwe ngesikhathi kudwetshwa uHlelo lokuSebenza luyobe lungakapheleli esigabeni samalungiselelo?
Makabhekele imisebenzi ngezigaba nesikhathi esinqunywe eMhlahlandleleni III kanjalo nezinqumo ezithathwe esifundeni.
Uhlaka lwesikhathi esinqunyiwe eSijobelelweni 1 kufanele lucatshangwe ngesikhathi kudwetshwa uhlaka noHlelo lokuSebenza.
Uhlelo lokuSebenza malubhekele isimo sendawo (isibonelo, izikhathi zemihlangano yomkhandlu) lihambisane nesikhathi sokuhlelwa kwesabelo sezimali kumasipala. Kufanele kukhunjulwe ukuthi imisebenzi eminingi yesabelo-zimali yenziwa njengengxenye yohlelo lwe-IDP.
Ngesikhathi kuqhubeka uhlelo, Umkhandlu kamasipala kumele ucabange futhi ucele izinguquko emiphumeleni ukuqinisekisa imiphumela eyenelisayo ye-IDP.
Kusemqoka kakhulu ukuba lungabanjezelwa uhlelo lwe-IDP ngesikhathi umkhandlu kamasipala usahlaziya imiphumela ethile yenqubo ye-IDP noma ngabe imiphumela ayigculisi. Imibono yomkhandlu kamasipala iyophawulwa bese ijotshelelwa ohlelweni ngendlela efanele.
Inqubo yokuhlela ye-IDP idinga ukwesekelwa ngeminye imikhakha kahulumeni ezigabeni ezehlukene. Ngaphambi kokuqala inqubo yokuhlela, omasipala mabaqonde imikhakha okumele ihambisane nokuthi lokho kungenziwa kanjani ngempumelelo. Ukuhlela izinhlelo ngokuhambisana yisikhali sokulumbanisa nokuhlanganisa emazingeni ehlukene, kungasho ukusuka ezingeni eliphezulu ekuphatheni kuya phansi noma kusukela phansi ezinhlakeni ezehlukene zikahulumeni.
Inqubo yokuhambisana kwezinhlelo namalinge enziwayo yingxenye yoHlelo lweNqubo kanjalo noHlaka. Kufanele omasipala besifunda nendawo kanye namaqembu athintekayo aziswe ngamalinge okwenza izinhlelo nenqubo ehambisanayo.
Phakathi komasipala naleso sifunda esithintekayo ukuqinisekisa ukuthi inqubo yokuhlela nezindaba zabo zixhumene futhi zidingidwa ndawonye. Isifunda sinesibophezelo sokuqinisekisa ukuthi kunokulumbana phakathi komasipala bendawo.
Phakathi koHulumeni beNdawo (omasipala/izifunda) nezinye izinhlaka, ikakhulu iMinyango yezifundazwe nakuzwelonke kanjalo nezimboni ezizimele (njengoEskom, Telkom) ukwenza isiqiniseko sokuxhumana kwe-IDP namaqhinga, inqubomgomo kazwelonke nezifundazwe ngenhloso yokuhlinzekela ngesikhathi sesabelo-zimali. Umnyango kaHulumeni weNdawo esiFundazweni kufanele adlale indima ephambili ekuqinisekeni ukuthi yonke imikhakha, ikakhulu iminyango yalemboni iqondisisa isidingo sokulumbanisa izinhlelo nomsebenzi olindelwe kuyo ngaphansi kwenqubo ye-IDP.
IMIPHUMELA ELINDELWE: Imiphumela elindelwe kumele ichazwe kahle kuzo zombili izinhlobo zokulumbanisa phakathi komasipala nesifunda esithintekayo/phakathi kukahulumeni wendawo nezinye izinhlaka/osozimboni abazimele.
Inqubo yokufinyelela emigomweni okuvunyelwene ngayo iyefana naleyo elandelwa uma kwenziwa uHlaka.
Ikomidi ePhakeme yokweNgamele kwi-IDP yethula isidingo sokulumbanisa izinhlelo ezingeni lesiFunda ngezifundo ezigxiliswe eMhlahlandleleni III.
Isiphakamiso senkulumo-mpikiswano nesinqumo esingujuqu sokuxazulula ingxabano noma ukungaboni ngaso linye phakathi komasipala bendawo nowesifunda.
Ukubandakanya iminyango yezifundazwe nekahulumeni kazwelonke kanjalo nezimboni ezizimele ekubambeni iqhaza lokuveza izinto ezingahlelwa ngokuhlanganyela, okulindelwe nokuvumelana ngalokho okuyokwenziwa.
Umasipala ngamunye mawucabange izinhlelo ezingalumbaniswa ngesikhathi usadweba Uhlelo lokuSebenza.
Imibandela yokulumbanisa kumele ibe yingcosana ukuze kuqhubeke iqhaza lokubambisana ezingeni lokuphatha.
Izindlela ezehlukene zokulumbanisa ziyohambisana nesidingo ngasinye sokulumbanisa naleso sigaba esehlukile.
ukunciphisa isibalo seziqubu zokufunda ukuze kwehle izindleko nokuchitheka kwesikhathi ukusebenzisa kakhulu izinhlobo zokuxhumana ezifana nocingo/imibiko ethunyelwa ngonyazi/ebhaliwe.
Imibuthano enabantu abaningi ababambe iqhaza nabaphuma ezimbonini nemikhakha ehlukene ivame ukudinga abagqugquzeli abanekhono. Umgqugquzeli kumele enze nomsebenzi wokubhala umphumela.
Ukulumbana neminyango yezifundazwe kungafezwa ngokuba izifundazwe zivakashele izifunda.
Ukubunjwa kwesakhiwo esixube izifundazwe, izifunda, omasipala njalonjalo kungenzeka kube wuhlobo oluhamba phambili ekuqhubeni umsebenzi wokulumbanisa.
Omasipala, abendawo nesifunda bangafuna ukuzwana nomakhelwane ngezindaba ezibathintayo.
Phakathi kukahulumeni wasekhaya nezinye izinhlaka/izimboni ezethula usizo.
Kuzo zombili izinhlobo zokulumbanisa (phakathi komasipala nezifunda ezifanele/phakathi kohulumeni bendawo nezinye izinhlaka/abazimele abethula usizo), umsebenzi omkhulu wokuqikelela ukulumbana usemahlombe oMasipala wesiFunda.
UMnyango kaHulumeni weNdawo esiFundazweni uneqhaza elikhulu njengomxhumanisi nokuqinisekisa isimo sokulumbana ezingeni elingenhla kwesiFunda naphakathi kwezifunda ezakhele isiFundazwe.
Izikhungo zamaPIMSS nezisungulwe ezifundeni zingalweseka uhlelo lokuphathwa kwenqubo yokulumbanisa, uma zinamandla enele.
Izifunda ezingenazo izikhungo zePIMSS kumele ziqoke umuntu oyophatha inqubo yokulumbanisa.
Esiwombeni sokwehluleka noma samandla angenele koMasipala beziFunda (isibonelo, isifunda esisha) omasipala kumele baqoke umasipala wokuqhuba umsebenzi nomuntu ohlala ngaphakathi kwawo. Lowo muntu uyosingatha inqubo ye-IDP yabo bonke omasipala abakhele uMasipala wesiFunda.
Ngenxa yomehluko okhona esigabeni ngasinye, ukulumbanisa kungashiyana ngokubaluleka kanti namaqhinga afanele okulumbanisa angehlukana. Uhlaka lwesikhathi luphakamisa imibandela embalwa ezinhlotsheni zombili zokulumbanisa ngokwehluka ngezigaba. Isihloko "Isikhathi" siqondiswe oHlelweni lokuNgathekisa ngeSikhathi esiJobelelweni 1.
Omasipala kumele babe nolwazi olufanele lwemithetho, inqubomgomo, izinhlelo amaqhinga nezimali ezitholakalayo ngesikhathi bedweba inqubo ye-IDP. Ngenhloso yokwenyusa igalelo nokunciphisa izindleko, izifunda mazinike omasipala ulwazi oludingekile.
Uhlu lwemithetho kazwelonke nezifundazwe ebophezela iziFunda kuhlangene nesigaba sezidingo isidingo somthetho wohlelo lokamasipala, umbandela womthetho njengengxenye ye-IDP, uhlaka lwemithetho ebekiwe.
Uhlu lwenye inqubomgomo, izinhlelo nemibhalo.
We-IDP ulungisa uhlu lwemithetho yesiFundazwe nolunye ulwazi olubalulekile kuzwelonke nasezifundeni oluyosetshenziswa lapho kufundiswa khona ngeziNhlaka.
Umasipala wesifunda wethula uhlu ngesikhathi kufundiswa ngeziNhlaka, ejwayeze omasipala izidingo zeminyango yalemboni ezifundazweni kanjalo nangezinhlelo, inqubomgomo, izimali nabantu okungaxhunyanwa nabo.
Sebenzisa ithuba lokusebenzisana neminyango yalemboni ezingeni likazwelonke nasezifundazweni ukwethekela ulwazi ngenqubomgomo, izinhlelo nezimali ngenhloso yokuthola isiqiniseko sokuthi I-IDP isemgqeni nemibandela yemboni namandla okuheha isabelo- zimali semboni.
Izindleko zenqubo ye-IDP kumele zihlinzekelwe wumasipala. Lesabelo sezimali sisebenza njengomsuka wokufaka izicelo zemali kuhulumeni kazwelonke nasezifundazweni. Lolu hlelo lungasiza abaphathi bakamasipala ekuhloleni ukuthi izindleko zokuhlela zinomqondo yini, uma kuqhathaniswa nezinye izinto ezabelwe imali. Uma izindleko zokuhlela ziphezulu kakhulu, kunesidingo sokubuyekeza uhlelo ngenhloso yokunciphisa izindleko zenqubo ye-IDP noma kufunwe iminikelo kweminye imithombo.
Uhlu lweqoqo lezinto eziyokhokhelwa oluhambisana nemininingwane yezindleko into ngayinye, isibalo sempahla nenani liphelele lesabelo seqoqo ngalinye.
OlunoHlaka lwesikhathi esinqunyiwe neziDingo zeziNsiza emsebenzini wokuhlela ngamunye omkhulu.
Izindleko zingabalwa futhi zifingqwe ngohlobo lwenkokhelo ngokuthathela ethubuleni.
Uma izindleko eziphelele ziphezulu ngendlela engamukeleki, iKomidi eliPhakeme lokweNgamela kumele lixoxisane ngemigudu nendlela yokunciphisa izindleko ngokucinga izindlela ezingcono zokuqhuba umsebenzi wokuhlela noma kwehliswe isibalo semisebenzi yokudweba uhlelo.
Ukuqagula ngokuyikho ngempela izindleko zokuhlela akulula ngaphambi kokuqala kwenqubo yokuhlela, ngakho isabelo-zimali senqubo ye-IDP sivame ukuba yisilinganiso.
Isidingo solwazi sivamile ukubiza. Lokhu kwejwayeleke kakhulu endaweni yasemakhaya ngenxa yobuncane bolwazi oselwaqoqwa ngaleyondawo. Eziwombeni ezifana nalezi makukhunjulwe ukuthi ulwazi lungaqoqwa ngamangconzu, ikakhulu kwi-IDP yokuqala kumasipala omusha. Ukuhlela ngendlela enomqondo kungenziwa kahle ngokuthathelwa esilinganisweni esiphusile sesabelo-zimali.
Izindleko zokubamba iqhaza zingancishiswa uma ababambe iqhaza beqonda ukuthi ithuba legalelo labo yinto ehlomulisa bona futhi akusiwo umsebenzi okumele bawuholele.
Uhlaka wumbhalo wokuhola osetshenziswa ekulumbaniseni uhlelo lwenqubo phakathi komasipala naphakathi komasipala nesifunda esithintekayo. Makusungulwe uhlaka ngokuhlanganyela. Lolu hlaka luyobophezela omasipala bendawo nabesifunda.
Imigomo nenqubo yokuqaphela uHlelo lweNqubo nokwenza izinguquko oHlakeni.
Izifunda zenza amalungiselelo ezifundo kuhlangene nohlu lwemithetho ebophezelayo nezidingo zokuhlela.
Uhlaka okufanele lucatshangwe ngomasipala ngaphakathi kwemingcele yesiFunda ngesikhathi kulungiswa Uhlelo lweNqubo.
Uhlelo loHlaka yisifingqo soHlelo LokuSebenza lwesiFunda noHlelo lokuSebenza loMasipala olugxile emisebenzini esabalele nesifunda sonke okufanele yenziwe ngokuhlanganyela ngendlela ebumbene (isibonelo, izifundo zamaqhinga esifundeni). Ngamanye amazwi, yisikhali sokulumbanisa izinhlelo komasipala nesifunda esithintekayo.
Umasipala ngamunye kumele wazise Umasipala weSifunda ngomehluko osoHlelweni lokuSebenza othinta imisebenzi esabalele nesifunda isibonelo, ukusalela emuva kwento ekleliswe phambili nesidingo sokuhlehlisa izifundo zamaqhinga okucubungula izidingo.
Bonke omasipala bavumelane nezinguquko ezenziwa oHlakeni.
ISIGABA II: AMAQHINGA. Lesi sigaba kumele sidonse okungenani izinyanga ezintathu ukuphela, imisebenzi yokuhlela mayenziwe ngesikhathi esifanayo nalesi sigaba.
ISIGABA IV: UKUDIDIYELA. Lesi sigaba kumele sidonse okungenani amasonto ayisithupha ukuqedwa, imisebenzi yokuhlela mayiqondaniswe nesikhathi esifanayo nalesi sigaba.
